Op zaterdag 30 december 1916 werd Grigori Raspoetin, een invloedrijke vertrouweling van de tsarenfamilie, in de vroege ochtenduren in Sint-Petersburg vermoord. De moord werd gepleegd door een kleine groep aristocratische samenzweerders rond prins Felix Joesoepov en grootvorst Dimitri Pavlovitsj en vond plaats in het Moikapaleis. Zij verliep chaotisch: een poging tot vergiftiging, meerdere schoten en een poging het lichaam te laten afdrijven naar zee volgden elkaar in korte tijd op.

Al snel was de politie op de hoogte, en binnen enkele dagen raakte het keizerlijk hof diep verdeeld. Zowel de vader van Irina als de moeder van de tsaar verzochten hem het gerechtelijk onderzoek te stoppen. De daders werden zonder proces verbannen en het onderzoek stilgelegd. Daarmee bleef de moord onbestraft, terwijl deze gang van zaken het politieke isolement van tsaar Nicolaas II en zijn vrouw Alexandra verder vergrootte.

De gebeurtenissen rond Raspoetins dood en de directe nasleep werpen een scherp licht op de bestuurlijke ontwrichting van het laat-tsaristische regime in de laatste maanden vóór de Februarirevolutie. In twee jaar tijd waren 21 ministers vervangen. Deze pagina biedt een feitelijke reconstructie van de moord op Grigori Raspoetin en de politieke nasleep, geplaatst in een bredere context van elite-macht en gebrekkige controle.

Voorbereiding en misleiding

Al sinds 1915 liep Joesoepov  rond met het plan rond Raspoetin te vermoorden en de tsaritsa in een inrichting te laten opsluiten.^{1 2} Trepov, het hoofd van de regering, bood Raspoetin een fors bedrag aan als hij de hoofstad onmiddellijk zou verlaten en eistte dat Alexandra en Protopopov, eveneens tegenstanders van de oorlog, de politiek vaarwel zegden. Raspoetin wist dat hij zich in een uiterst lastig pakket bevond en besloot zijn correspondentie te verbranden.

Joesoepov, die Raspoetin in de voorafgaande zes weken meerdere malen had ontmoet voor vermeende genezende behandelingen, nodigde hem uit in het Moikapaleis. Daarbij wekte hij de indruk dat zijn echtgenote, prinses Irina, uit Koreiz zou zijn teruggekeerd en dat Raspoetin haar zou kunnen ontmoeten en dat zijn ouders – tegenstanders van Raspoetin – niet thuis waren. Irina had echter geweigerd mee te werken en bleef bij haar schoonouders in het buitenverblijf op de Krim.³ Protopopov, de bevriende minister van Binnenlandse zaken, had hem eerder die avond aangeraden niet op de uitnodiging in te gaan.

Na middernacht begaf prins Felix zich samen met dokter Stanislaus de Lazovert naar Raspoetins woning. Op dit ongebruikelijke tijdstip maakte Joesoepov geen gebruik van de hoofdtrap, maar van een diensttrap op de binnenplaats, zodat hij bij de keuken uitkwam. (Raspoetin werd bewaakt door twee geheime diensten: die van het hof en het ministerie van Binnenlandse Zaken.) Na ongeveer een half uur keerden zij terug naar het recent gerenoveerde paleis. In het souterrain was de wijnkelder voorbereid voor de moord. Op de bovenetage wachtten de overige samenzweerders: grootvorst Dimitri Pavlovitsj, de uiterst rechtse politicus Vladimir Poerisjkevitsj, de arts Lazovert en de militair Soechotin. Zij deden alsof er een housewarming party gaande was.⁴

De moord

In zijn memoires schreef Joesoepov dat hij Raspoetin thee en petit fours aanbood die met een grote hoeveelheid kaliumcyanide waren vergiftigd. Hij speelde naar eigen zeggen gitaar en zong zigeunerballades. Poerisjkevitsj, een geheelonthouder, meende dat hij het openen van wijnflessen hoorde. Raspoetins dochter verklaarde dat hij nooit zoetigheden at en de uitleg van Joesoepov ongeloofwaardig was. Lazovert verkondigde later dat hij een onschuldig middel had gebruikt om zich niet te compromiteren als arts.

Toen bleek dat Raspoetin niet aangedaan leek door het gif, ging Joesoepov naar boven en keerde terug met een Wembley-revolver. Hij schoot Raspoetin van dichtbij; de kogel drong de borst binnen, doorboorde maag en lever en verliet het lichaam aan de andere zijde.⁵ Raspoetin viel op de grond.

Schoten, vlucht en dood

Na enige tijd kwam Raspoetin bij bewustzijn en probeerde te ontsnappen. Hij bereikte via een nooduitgang de binnenplaats en strompelde naar de poort. Poerisjkevitsj werd door het lawaai gealarmeerd en rende naar buiten. Hij vuurde vier keer, één drong de rechter nier binnen en bleef in de wervelkolom steken.⁶ Raspoetin stortte neer in de sneeuw.⁷ Vervolgens plaatste Poerisjkevitsj zijn revolver op het voorhoofd en gaf hem mogelijk nog een schop.

Het lichaam werd terug naar binnen gedragen. De samenzweerders besloten Raspoetins bezittingen te verbranden, n.b. in de vuurkist van een stoomtrein, die ter beschikking stond van Poerisjkevitsj en Lazovert. Soechotin trok diens bontjas aan en vertrok samen met Dimitri Pavlovitsj en Lazovert in de auto van Poerisjkevitsj, om de indruk te wekken dat Raspoetin het paleis levend had verlaten.⁸

Twee politieagenten, die een snelle reeks schoten hadden gehoord en auto’s hadden zien komen en gaan, bespraken dit op de nabijgelegen Pochtamtsky-brug. Eén van hen belde aan om de butler uitleg te vragen, maar is in eerste instantie weggestuurd.⁹ Inmiddels had Joesoepov bedacht een van zijn honden dood te schieten, om de indruk te wekken dat het bloedspoor in de sneeuw daarmee te maken had. Twintig minuten later is man opnieuw ontboden. Poerisjkevitsj verklaarde trots dat hij Raspoetin had doodgeschoten en verzocht hem te zwijgen “in het belang van de tsaar”.¹⁰ De agent rapporteerde zijn bevindingen echter aan zijn superieuren.¹¹

De dag daarna

De volgende ochtend waren de dochters van Raspoetin, de tsarina en Vyroubova in paniek, want Raspoetin was nog steeds niet teruggekeerd. De verdenking viel al snel op Joesoepov. Uit een medische test bleek dat het bloed niet van zijn hond afkomstig kon zijn. Joesoepov schreef die middag een brief aan de tsarina waarin hij verzocht om een onderhoud, dat hem niet is toegestaan. Het onderzoek is voortgezet toen een van Raspoetins laarsen en bloedsporen op de brug over de Kleine Neva werd gevonden. Pavlovitsj en Joesoepov probeerde die avond te vluchten, maar zijn tegengehouden. Duikers slaagden er de daarop volgende dag niet in het lichaam te vinden, dat inmiddels was afgedreven.

Pas op maandagochtend is Raspoetins lichaam aangetroffen nabij de oever, ongeveer 140 meter ten westen van de Petrovski-brug.¹² Vervolgens is  het lichaam overgebracht naar het nabijgelegen Chesmenski-weeshuis. Die avond verrichtte de forensisch arts Kosorotov een autopsie, waaruit bleek dat hij cognac had gedronken, en dat de onmiddellijke doodsoorzaak het laatste schot was.¹³ Het officiële autopsierapport is tot op heden niet teruggevonden.¹⁴

Autopsie en vaststellingen

Bij het gerechtelijk onderzoek is vastgesteld dat Raspoetin op drie plaatsen was beschoten: een schot door de maag in de lever, een schot langs de wervelkolom door een nier en een schot in het voorhoofd. Daarnaast constateerde hij meerdere ernstige bloeduitstortingen en aan de rechterzijde van het lichaam botbreuken, toegeschreven aan de val van de brug op een pijler. Er werd geen cyanide aangetroffen en evenmin water in de longen, waaruit kon worden afgeleid dat Raspoetin reeds was overleden voordat hij bij de brug in een wak werd geworpen.¹⁵

Twee dagen later is Raspoetin begraven in het park van Tsarskoje Selo.¹⁶ De plechtigheid om 08.45 uur werd bijgewoond door het keizerlijk paar met hun dochters, de hofdame Vyrubova en een kleine kring vertrouwelingen. Of de dochters van Raspoetin ook aanwezig waren, is onduidelijk; hun moeder arriveerde eerst een paar dagen later uit Siberië.

Vervolg

Zonder verhoor of proces stuurde de tsaar grootvorst Dimitri Pavlovitsj en Felix Joesoepov daarop in ballingschap. Daarmee voorkwam hij dat de moord op Raspoetin ooit aan een rechtbank werd voorgelegd of dat de daders zouden worden gefusilleerd, zoals Alexandra had geëist. Het politieonderzoek werd stopgezet; de overige samenzweerders bleven ongestraft.¹⁷

Vrijwel de gehele keizerlijke familie bevond zich begin 1917 buiten de hoofdstad of onder huisarrest. Tsaar Nicolaas II trad nauwelijks nog in het openbaar op, terwijl zijn vrouw zich steeds verder terugtrok. De regering was druk doende de voedselvoorziening en transport te regelen, zodat de opening van de Doema een paar keer is uitgesteld. Midden februari braken demonstraties uit in de hoofdstad, waarop de tsaar het leger inzette. Het hof raakte politiek geïsoleerd, wat de bestuurlijke verlamming in de dagen vóór de Februarirevolutie verder versterkte. Eind van die maand diende de regering haar ontslag in. Zoals een tijdgenoot het formuleerde: ‘De kogel die aan Raspoetin een einde maakte, trof de heersende dynastie in het hart.’

Troonafstand

Enkele dagen nadat de tsaar afstand van de kroon had gedaan, werd het gerechtelijk onderzoek definitief gestaakt op bevel van Aleksandr Kerenski, inmiddels minister van Justitie in de Voorlopige Regering.¹⁸

Het stoffelijk overschot van Raspoetin werd op 10 maart opgegraven en is heimelijk in een pianokist naar de keizerlijke stallen vervoerd. De volgende dag werd de kist de stad uit gebracht. Waarschijnlijk raakte de vrachtauto onderweg defect of kwam vast in de sneeuw, waarna de commandant besloot het lijk ter plekke te verbranden;¹⁹ dit gebeurde in aanwezigheid van drie politiek actieve studenten van het nabijgelegen Polytechnisch Instituut.²⁰ Russische bronnen vermoeden dat de resten in het ketelhuis van dat instituut zijn gecremeerd, zodat niets meer aan hem zou herinneren.

Referenties: