Leestijd: ca. 11 minuten

In de vroege ochtend van 30 december 1916 (17 december volgens de oude Juliaanse kalender), werd Grigori Raspoetin, een Siberische mysticus en invloedrijke vertrouweling van de Russische keizerlijke familie, in het Moikapaleis in Petrograd vermoord door aristocratische samenzweerders, een groep onder leiding van prins Felix Joesoepov en grootvorst Dmitri Pavlovitsj. Na een mislukte poging hem te vergiftigen, werd Raspoetin meerdere malen neergeschoten. Zijn lichaam werd vervolgens in de Malaja Neva geworpen — een van de takken van de Neva die uitmondt in de Finse Golf — in een kennelijke poging het naar zee te laten afdrijven. In plaats daarvan werd het lichaam twee dagen later onder het ijs teruggevonden. Zijn moord vond plaats te midden van de zich verdiepende politieke crisis van het keizerlijke regime in zijn laatste maanden, kort vóór het uitbreken van de Februarirevolutie van 1917.

Voorbereiding

Al sinds 1915 liep Joesoepov rond met het plan rond Raspoetin te vermoorden en de tsaritsa in een inrichting te laten opsluiten.¹ De premier Alexander Trepov, die een harde oorlogslijn voorstond, had Raspoetin een fors bedrag aangeboden als hij de hoofstad onmiddellijk zou verlaten en eistte dat Alexandra en Protopopov, eveneens tegenstanders van de oorlog, de politiek vaarwel zegden.² Diverse familieleden van de tsaar en zijn vrouw eisten dat Raspoetin moest worden verwijderd. Raspoetin wist dat hij zich in een uiterst lastig pakket bevond en besloot zijn correspondentie te verbranden.³

Joesoepov, die Raspoetin in de voorafgaande zes weken meerdere malen had ontmoet voor vermeende genezende behandelingen, nodigde hem uit bij hem thuis. Daarbij wekte hij de indruk dat zijn echtgenote, prinses Irina, uit Koreiz zou zijn teruggekeerd en dat Raspoetin haar zou kunnen ontmoeten en dat zijn ouders – tegenstanders van Raspoetin – niet thuis waren. Irina had echter geweigerd mee te werken en bleef bij haar schoonouders in het buitenverblijf op de Krim.⁴ Protopopov, de bevriende minister van Binnenlandse Zaken, had hem eerder die avond aangeraden niet op de uitnodiging in te gaan.

Misleiding

Na middernacht begaf prins Felix Joesoepov zich samen met dokter Lazovert naar de woning van Raspoetin. Op dit ongebruikelijke tijdstip vermeed hij de hoofdtrap en nam een diensttrap op de binnenplaats, die uitkwam bij de keuken. Raspoetin stond onder bewaking van zowel de hofpolitie als de geheime dienst van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Na ongeveer een half uur keerden zij terug naar het paleis aan de Moika. In het souterrain was de wijnkelder voorbereid; op de bovenverdieping wachtten de overige samenzweerders: grootvorst Dmitri Pavlovitsj, de ultra-rechtse politicus Vladimir Poerisjkevitsj, de officier Soechotin en de arts Lazovert. Zij wekten de indruk dat er in het recent gerenoveerde paleis een housewarming party gaande was met enkele vrouwen en muziek.⁵

De moord

In zijn memoires stelde Joesoepov dat hij Raspoetin thee en petit fours aanbood die met kaliumcyanide waren vergiftigd. Hij zou gitaar hebben gespeeld en zigeunerballades hebben gezongen. Poerisjkevitsj, een geheelonthouder, meende het openen van wijnflessen te horen. Raspoetins dochter ontkende later dat haar vader zoetigheden at en noemde deze voorstelling van zaken ongeloofwaardig. Lazovert verklaarde op zijn beurt dat hij geen dodelijk gif had gebruikt om zich als arts niet te compromitteren.

Toen Raspoetin, wel dronken, maar geen zichtbare tekenen van vergiftiging vertoonde, ging Joesoepov naar boven en keerde terug met een 7,65 mm Browning-revolver. Hij schoot van dichtbij, d.w.z. naast hem gezeten. De kogel drong via de borst het lichaam binnen, doorboorde maag en lever en trad aan de andere zijde weer uit.⁶ Raspoetin viel op de grond.

Schoten, vlucht en dood

Na enige tijd kwam Raspoetin bij bewustzijn en probeerde te ontsnappen. Via een nooduitgang bereikte hij de binnenplaats en strompelde naar de poort. Poerisjkevitsj werd door het lawaai gealarmeerd en rende naar buiten. Hij vuurde vier keer, één drong de rechternier binnen en bleef in de wervelkolom steken.⁷ Raspoetin stortte neer in de sneeuw.⁸ Vervolgens plaatste Poerisjkevitsj zijn revolver op het voorhoofd. Smith vond geen bewijs voor Britse betrokkenheid.⁹

Het verminkte lichaam werd daarop naar binnen gedragen. De samenzweerders besloten Raspoetins kleren te verbranden. Soechotin trok diens bontjas aan en vertrok samen met Dmitri Pavlovitsj en Lazovert in de auto van Poerisjkevitsj, om de indruk te wekken dat Raspoetin het paleis levend had verlaten.¹⁰

Twee politieagenten, die een snelle reeks schoten hadden gehoord en auto’s hadden zien vertrekken, overlegden op de nabijgelegen Pochtamtsky-brug. Eén van hen belde aan bij het paleis om de butler uitleg te vragen, maar is aanvankelijk weggestuurd.¹¹ In de tussentijd had Joesoepov bedacht een van zijn racehonden dood te schieten, om een verklaring te bieden voor het bloedspoor in de sneeuw. Twintig minuten later werd de agent opnieuw ontboden. Poerisjkevitsj verklaarde trots dat hij Raspoetin had doodgeschoten en verzocht hem hierover te zwijgen “in het belang van de tsaar”.¹² De agent rapporteerde zijn bevindingen evenwel aan zijn superieuren.¹³

De dag daarna

De volgende ochtend waren de dochters van Raspoetin, de tsarina en Vyroubova in paniek, want Raspoetin was nog steeds niet teruggekeerd. De verdenking viel al snel op Joesoepov. Uit een medische test bleek dat het bloed niet van zijn hond afkomstig kon zijn. Zowel Felix als Dmitri verzochten om een onderhoud, dat hen niet is toegestaan. Het onderzoek is voortgezet toen Raspoetins laars tussen de pijlers en bloedsporen op de reling van de brug werd gevonden. Pavlovitsj en Joesoepov kregen huisarrest opgelegd. Duikers slaagden er de volgende dag niet in het lichaam te vinden, dat inmiddels was afgedreven.

Pas op maandag 1 januari 1917 is Raspoetins lichaam ontdekt, ongeveer 140 meter ten westen van de Grote Petrovski-brug.¹⁴ Vervolgens is het lichaam overgebracht naar het nabijgelegen Chesmenski-weeshuis. Eerst de volgende avond verrichtte de forensisch arts D.P. Kosorotov een autopsie, waaruit bleek dat hij veel cognac had gedronken, en dat de onmiddellijke doodsoorzaak het laatste schot was.¹⁵ Het officiële autopsierapport is tot op heden niet teruggevonden.¹⁶

Autopsie en vaststellingen

Bij het gerechtelijk onderzoek is vastgesteld dat Raspoetin op drie plaatsen was beschoten: een schot van opzij, van achteren en in het voorhoofd. Daarnaast constateerde hij meerdere, ernstige bloeduitstortingen en aan de rechterzijde van het lichaam botbreuken, toegeschreven aan de val van de brug. Er werd geen cyanide aangetroffen en evenmin water in de longen, waaruit kon worden afgeleid dat Raspoetin reeds was overleden voordat hij in een wak werd geworpen.¹⁷

Twee dagen later is Raspoetin begraven in het park van Tsarskoje Selo.¹⁸ De plechtigheid om 8.45 uur werd bijgewoond door het keizerlijk paar met hun dochters, de hofdame Vyrubova, Protopopov en een kleine kring vertrouwelingen. Of de dochters van Raspoetin ook aanwezig waren, is onduidelijk; hun moeder arriveerde eerst een paar dagen later uit Siberië. De pers kreeg opdracht terughoudend te berichten over de moord.

Vervolg

Een week later, zonder verhoor of proces stuurde de tsaar grootvorst Dmitri Pavlovitsj naar het front en Felix Joesoepov in ballingschap op zijn landgoed. Daarmee voorkwam hij dat de moord op Raspoetin ooit aan een rechtbank werd voorgelegd of dat de daders zouden worden gefusilleerd, zoals Alexandra had geëist. De overige samenzweerders bleven ongestraft.¹⁹

Vrijwel de gehele keizerlijke familie bevond zich begin 1917 buiten de hoofdstad of onder huisarrest. Zowel de vader van Irina als Dmitri vroegen Nicolaas het onderzoek te stoppen, zoals ook de moeder van de tsaar deed. De tsaar trad nauwelijks nog in het openbaar op en zijn vrouw vreesde inmiddels voor hun leven. Het hof raakte politiek geïsoleerd, wat de bestuurlijke verlamming nog verder versterkte. Het Russische regeringssysteem kende geen sterk collegiaal kabinet. De tsaar ontving ministers doorgaans afzonderlijk en was niet gebonden aan collectieve besluitvorming. Hierdoor ontbrak in de winter van 1916–1917 een samenhangend regeringscentrum dat gecoördineerd kon optreden. Steeds meer politici kwamen tot de conclusie dat het probleem de tsaar zelf was. Zoals een tijdgenoot het formuleerde: ‘De kogel die aan Raspoetin een einde maakte, trof de heersende dynastie in het hart.’ 

Februari revolutie

De Russische historicus Fyodor Gaida benadrukt dat het kabinet-Golitsyn in de winter van 1916–1917 nog op zoek was naar een samenhangende politieke koers. Volgens Gaida was de crisis in de eerste plaats het gevolg van bestuurlijke zwakte en het falen van de bevoorradings- en transportsystemen, en niet van een absoluut graantekort.²⁰

Eind januari werd de opening van de Doema uitgesteld, en minister van Binnenlandse Zaken Aleksandr Protopopov pleitte zelfs voor haar ontbinding. Terwijl de regering dagelijks overleg voerde om de verslechterende voedsel- en transportproblemen aan te pakken, bleef Protopopov grotendeels afwezig bij deze besprekingen, wat de versnippering en zwakte van het keizerlijke bestuur weerspiegelde.

Half februari 1917 escaleerde de situatie in Petrograd snel. Verstoring van de voedselvoorziening leidde tot massale demonstraties die zich spoedig aan de controle van de regering onttrokken. Op 27 februari werd Protopopov uit zijn ambt gezet en vervolgens gearresteerd; kort daarna werden ook minister-president prins Nikolaj Golitsyn en andere ministers gearresteerd, wat het feitelijke instorten van het regeringsgezag in de hoofdstad markeerde. De overige ministers dienden vervolgens hun ontslag in. Het gerechtelijk onderzoek naar de moord op Raspoetin werd definitief gestaakt op bevel van Aleksandr Kerenski, de nieuwe minister van Justitie in de Voorlopige Regering.²¹ De keizerlijke familie kreeg vervolgens huisarrest.

Ketelhuis

Het stoffelijk overschot van Raspoetin werd op 10 maart opgegraven en is heimelijk in een pianokist naar de keizerlijke stallen in Petrograd vervoerd. ‘s Nachts werd de kist de stad uit gebracht. Onderweg raakte de vrachtauto vast in de sneeuw, waarna de commandant besloot het lijk langs de weg in een park te verbranden.²² Dit gebeurde in aanwezigheid van een aantal militairen, politie en studenten van het nabijgelegen Polytechnisch Instituut.²³ Russische bronnen vermoeden dat de resten in het ketelhuis van dat instituut zijn gecremeerd, zodat niets meer aan hem zou herinneren.²⁴

Bibliografie:

• Figes, Orlando (1996). A People’s Tragedy. The Russian Revolution 1891–1924. Jonathan Cape. ISBN0-224-04162-2.
• Massie, Robert K (2004) [originally in New York: Atheneum Books, 1967]. Nicholas and Alexandra: An Intimate Account of the Last of the Romanovs and the Fall of Imperial Russia(Common Reader Classic Bestseller ed.). United States: Tess Press. ISBN1-57912-433-X. OCLC62357914.
• Meiden, G.W. van der (1991). Raspoetin en de val van het Tsarenrijk. De Bataafsche Leeuw. ISBN9067072788.
• Moe, Ronald C. (2011). Prelude to the Revolution: The Murder of Rasputin. Aventine Press. ISBN1593307128.
• Nelipa, Margarita (2010). The Murder of Grigorii Rasputin. A Conspiracy That Brought Down the Russian Empire. Gilbert’s Books. ISBN978-0-9865310-1-9.
• Pares, Bernard (1939). The Fall of the Russian Monarchy. A Study of the Evidence. Jonathan Cape. London.
• Purichkevitch, Vladimir (1923). “Comment j’ai tué Raspoutine”. J. Povolozky & Cie.
• Rasputin, Maria (1934). My father.
• Smith, Douglas (2016). Rasputin. MacMillan, London.
• Spiridovich, Alexander (1935). Raspoutine (1863–1916). Payot, Paris.
• Yusupov, Felix (1952) Lost Splendor, Ch. XXIII “The Moika basement – The night of December 29”.
• Prins Joesoepov, (1929) De dood van Raspoetin.

Referenties: