Leestijd: ca. 11 minuten

In de vroege ochtend van 30 december 1916 (17 december volgens de oude Juliaanse kalender), werd Grigori Raspoetin, een Siberische mysticus en invloedrijke vertrouweling van de Russische keizerlijke familie, in het Moikapaleis in Petrograd vermoord door aristocratische samenzweerders, een groep onder leiding van prins Felix Joesoepov en Vladimir Poerisjkevitsj. Na een mislukte poging hem te vergiftigen, werd Raspoetin meerdere malen neergeschoten. Zijn lichaam werd vervolgens in de Malaja Nevka geworpen in een kennelijke poging het naar zee te laten afdrijven. In plaats daarvan werd het lichaam twee dagen later onder het ijs teruggevonden. Zijn moord vond plaats te midden van de zich verdiepende politieke crisis van het keizerlijke regime in zijn laatste maanden, kort vóór het uitbreken van de Februarirevolutie van 1917.

Voorbereiding

Al sinds 1915 liep Joesoepov rond met het plan rond Raspoetin te vermoorden en de tsaritsa in een inrichting te laten opsluiten.¹ De premier Alexander Trepov, die een harde oorlogslijn voorstond, had Raspoetin een fors bedrag aangeboden als hij de hoofstad onmiddellijk zou verlaten en eistte dat Alexandra en Protopopov, eveneens tegenstanders van de oorlog, de politiek vaarwel zouden verlaten.² Diverse familieleden van de tsaar en zijn vrouw eisten dat Raspoetin moest worden verwijderd. Raspoetin wist dat hij zich in een uiterst lastig pakket bevond en besloot zijn correspondentie te verbranden en geld over te maken aan zijn dochter Maria die van plan was te gaan trouwen.³

Joesoepov, die Raspoetin in de voorafgaande zes weken meerdere malen had ontmoet voor vermeende genezende behandelingen, nodigde hem uit bij hem thuis. Daarbij wekte hij de indruk dat Raspoetin zijn aantrekkelijke echtgenote, prinses Irina, zou kunnen ontmoeten, een belangrijk motief om hem naar het paleis te lokken.⁴ De zieke Irina weigerde mee te werken en verbleef op de Krim, waar diverse leden van de Russische aristocratie hun winter- en zomerresidenties hadden. Protopopov, de bevriende minister van Binnenlandse Zaken en verantwoordelijk voor zijn bescherming, had hem nog die avond aangeraden niet op de uitnodiging in te gaan.

Misleiding

Poerishkevich schrijft dat op de avond de deelnemers aan het complot bijelkaar kwamen. Ze dronken thee en aten koekjes om de indruk te wekken dat er vrouwen aanwezig waren geweest.⁵ Om een uur ‘s nachts begaf prins Felix Joesoepov zich samen met dr Lazovert naar de woning van Raspoetin. Op dit ongebruikelijke tijdstip vermeed hij de hoofdtrap en nam een diensttrap op de binnenplaats en kwam uit bij de keuken. Raspoetin stond iedere dag onder politietoezicht, maar zijn bewakers toen al naar huis.⁶ De voorstelling van Lazovert als iemand met praktische technische vaardigheden (bijvoorbeeld het kunnen starten en repareren van auto’s) wijst erop dat zijn rol mogelijk breder was dan alleen die van arts, en roept vragen op over het gewicht dat later aan het gifmotief is toegekend.

Om ca 1.30 uur keerden zij terug in het toen aan renovatie onderhevige paleis aan de Moika; er was vrijwel niemand aanwezig, uitgezonderd wat dienstpersoneel. In het souterrain was de wijnkelder voorbereid en ingericht; op de bovenverdieping wachtten de overige samenzweerders: grootvorst Dmitri Pavlovitsj, de officier Sergej Soechotin en de politicus Vladimir Poerisjkevitsj. Zij wekten de indruk dat er in het paleis een feestje gaande was door constant dezelfde muziek te draaien.^{7 5}

De moord

In zijn dagboek van 18 december 1916 beschrijft Poerishkevich dat Joesoepov Raspoetin thee en petit fours en zoete wijn aanbood die met kaliumcyanide waren vergiftigd. N.B. De verschillende bronnen spreken elkaar op cruciale punten tegen, met name over het vermeende gebruik van gif. Raspoetins dochter ontkende later dat haar vader zoetigheden at en noemde deze voorstelling van zaken ongeloofwaardig. De hoeveelheid gif zou binnen enkele minuten een hartstilstand teweeg gebracht hebben.

Raspoetin, op zijn hoede, at aanvankelijk niets? (De beschrijving van het herhaaldelijk consumeren van vergiftigde gebakjes is moeilijk te verenigen met de forensische bevindingen en het beperkte tijdsverloop.) Volgens Joesoepov speelde hij gitaar en zong hij zigeunerballades, muziek waarvan Raspoetin hield. Poerisjkevitsj, een geheelonthouder, meende het openen van flessen te horen.⁵ Vervolgens raakte Raspoetin onder de invloed van de drank, of het cognac was, zoals de forensisch arts vaststelde, of wijn uit Krim, zoals Joesoepov beschreef, blijft een mysterie.

Na enige tijd, toen Raspoetin zich afvroeg wanneer Irina zou verschijnen, ging Joesoepov naar boven, en keerde terug met een pistool. Hij schoot van heel dichtbij, naast hem gezeten op de sofa. De kogel drong het lichaam binnen onder de borststreek, doorboorde de lever en maag.¹⁰ Raspoetin stortte voorover op de grond.

Schoten, vlucht en dood

Na enige tijd kwam Raspoetin weer bij bewustzijn en probeerde te ontsnappen via een  trapje. Hij begaf zich naar de zijuitgang en opende de deur. Poerisjkevitsj, die het gestommel hoorde, snelde van boven en vuurde meerdere schoten, waarvan de derde kogel Raspoetin van achteren trof en zich in een wervel vastzette.^{5 12} Raspoetin stortte voorover, net op of over de drempel of voor de uitgang. Het lichaam is mogelijk naarbinnen gedragen, uit het zicht.

Daarna zou Raspoetin volgens Nelipa van dichtbij in het voorhoofd geschoten, zodat de frontale hersenkwab werd geraakt. Volgens het autopsierapport van de forensisch arts Kosorotov was dit laatste schot de onmiddellijke doodsoorzaak.¹³ Omdat slechts één kogel in de wervelkolom werd teruggevonden, kon niet met zekerheid worden vastgesteld hoeveel of welke wapens waren gebruikt of wie de afzonderlijke schoten had gelost. Volgens Poerishkevich nam Dmitri Pavlovitsj niet direct deel aan de schietpartij en bevond hij zich tijdens de moord op de bovenverdieping, d.w.z de salon of studeerkamer. Vanwege zijn immuniteit diende Dmitri vooral als dekmantel.¹⁴

De samenzweerders besloten Raspoetins kleren te verbranden.Soechotin trok een bontjas aan en vertrok samen met Dmitri Pavlovitsj en dr Lazovert in de auto van Poerisjkevitsj, om de indruk te wekken dat Raspoetin het paleis levend had verlaten en naar huis was gebracht.¹⁵ Purishkevich vrouw was kwaad en weigerde mee te werken. Enkel zijn handschoenen zijn verbrand, klein genoeg voor haar kachel. Ze namen de bontjas en de laarzen weer mee terug.⁵

Twee politieagenten, die om 2.30 uur een snelle reeks schoten hadden gehoord, overlegden op de nabijgelegen Pochtamtsky-brug. Eén van hen belde aan bij het paleis om uitleg te vragen, maar is door de butler weggestuurd.  Twintig minuten later werd de agent opnieuw ontboden. Poerisjkevitsj verklaarde dat Raspoetin dood was en verzocht hem hierover te zwijgen “in het belang van de tsaar”.⁵¹⁸ De agent rapporteerde zijn bevindingen evenwel aan zijn superieuren.¹⁹

Rond vier uur ‘s nachts reden de samenzweerders naar het Krestovsky eiland met het lijk. In de tussentijd had Joesoepov bedacht een (straat)hond te laten dood schieten, om een verklaring te bieden voor het bloedspoor. Zijn personeel legde de hond in de sneeuw boven op het bloedspoor.⁵

Poerishkevich had een gewicht (kettingen) van 100 kg bij zich om het lichaam te verzwaren, maar vergat het te bevestigen aan het lichaam. Om zes uur ‘s ochtend waren ze terug in de stad en bemerkten dat er nog een laars in de auto was achtergebleven.

De dag daarna

De volgende ochtend waren de dochters van Raspoetin in paniek, want Raspoetin was nog steeds niet teruggekeerd.²¹ De verdenking viel al snel op Joesoepov en Pavlovich. Zowel Felix als Dmitri verzochten om een onderhoud bij Alexandra, dat hen niet is toegestaan. Het onderzoek is voortgezet toen ‘s middags Raspoetins andere laars en bontmuts tussen de pijlers en bloedsporen op de reling van de brug werd gevonden. Uit een medische test was inmiddels gebleken dat het bloed niet van een hond afkomstig kon zijn. Pavlovitsj en Joesoepov kregen huisarrest opgelegd. Duikers slaagden er niet in het lichaam te vinden, dat inmiddels was afgedreven. De pers had al jaren opdracht terughoudend over Raspoetin te berichten.

Pas op maandag 1 januari 1917 is Raspoetins lichaam ontdekt, ongeveer 140 meter ten westen van de Grote Petrovski-brug. Vervolgens is het lichaam overgebracht naar het nabijgelegen Chesmenski-weeshuis om te ontdooien. Eerst de volgende avond verrichtte de forensisch arts D.P. Kosorotov een autopsie, waaruit bleek dat de onmiddellijke doodsoorzaak het laatste schot was.²²

Autopsie en vaststellingen

Bij het gerechtelijk onderzoek is vastgesteld dat Raspoetin op drie plaatsen was beschoten: een schot van opzij, van achteren en in het voorhoofd. Daarnaast constateerde hij meerdere, ernstige bloeduitstortingen en aan de rechterzijde van het lichaam botbreuken, toegeschreven aan de val van de brug of van het opdreggen van het lichaam. Er werd geen cyanide aangetroffen en evenmin water in de longen, waaruit kon worden afgeleid dat Raspoetin reeds was overleden voordat hij in een wak werd geworpen.

Twee dagen later is Raspoetin begraven in een hoek van het park van het paleis. De plechtigheid werd bijgewoond door het keizerlijk paar met hun dochters, de hofdame Vyrubova en een kleine kring vertrouwelingen. Of de dochters van Raspoetin ook aanwezig waren, is twijfelachtig; hun moeder arriveerde eerst een paar dagen later uit Siberië.

Vervolg

Een week later, zonder verhoor of proces stuurde de tsaar grootvorst Dmitri Pavlovitsj naar het front en Felix Joesoepov in ballingschap op zijn landgoed. Daarmee voorkwam hij dat de moord op Raspoetin ooit aan een rechtbank werd voorgelegd of dat de daders zouden worden gefusilleerd, zoals Alexandra had geëist. De overige samenzweerders bleven ongestraft.²³

Vrijwel de gehele keizerlijke familie bevond zich begin 1917 buiten de hoofdstad of onder huisarrest. Zowel de vader van Irina als Dmitri vroegen Nicolaas het onderzoek te stoppen, zoals ook de moeder van de tsaar deed. De tsaar trad nauwelijks nog in het openbaar op en zijn vrouw vreesde inmiddels voor hun leven. Het hof raakte politiek geïsoleerd, wat de bestuurlijke verlamming nog verder versterkte. Het Russische regeringssysteem kende geen sterk collegiaal kabinet. De tsaar ontving ministers doorgaans afzonderlijk en was niet gebonden aan collectieve besluitvorming. Hierdoor ontbrak in de winter van 1916–1917 een samenhangend regeringscentrum dat gecoördineerd kon optreden. Steeds meer politici kwamen tot de conclusie dat het probleem de tsaar zelf was. Zoals een tijdgenoot het formuleerde: ‘De kogel die aan Raspoetin een einde maakte, trof de heersende dynastie in het hart.’ 

Februari revolutie

De Russische historicus Fyodor Gaida benadrukt dat het kabinet-Golitsyn in de winter van 1916–1917 op zoek was naar een samenhangende politieke koers. Volgens Gaida was de crisis in de eerste plaats het gevolg van bestuurlijke zwakte en het falen van de bevoorradings- en transportsystemen, en niet van een absoluut graantekort.²⁴

Eind januari werd de opening van de Doema uitgesteld, en minister van Binnenlandse Zaken Protopopov pleitte zelfs voor haar ontbinding. Terwijl de regering dagelijks overleg voerde om de verslechterende voedsel- en transportproblemen aan te pakken, bleef Protopopov grotendeels afwezig bij deze besprekingen, wat de versnippering en zwakte van het keizerlijke bestuur weerspiegelde.

Half februari 1917 escaleerde de situatie in Petrograd snel. Verstoring van de voedselvoorziening leidde tot massale demonstraties die zich spoedig aan de controle van de regering onttrokken. Op 27 februari werd Protopopov uit zijn ambt gezet en vervolgens gearresteerd; kort daarna werden ook minister-president prins Nikolaj Golitsyn en andere ministers gearresteerd, wat het feitelijke instorten van het regeringsgezag in de hoofdstad markeerde. Het gerechtelijk onderzoek naar de moord op Raspoetin werd definitief gestaakt op bevel van Aleksandr Kerenski, de kersverse minister van Justitie in de Voorlopige Regering. De keizerlijke familie kreeg enkele dagen later huisarrest opgelegd.

Ketelhuis

Het stoffelijk overschot van Raspoetin werd op 10 maart opgegraven en is heimelijk in een pianokist naar de keizerlijke stallen in Petrograd vervoerd. ‘s Nachts werd de kist de stad uit gebracht. Onderweg raakte de vrachtauto vast in de sneeuw, waarna de commandant besloot het lijk te verbranden.²⁵ Dit gebeurde in aanwezigheid van een aantal militairen, politie en studenten van het nabijgelegen Polytechnisch Instituut.²⁶ Russische bronnen vermoeden dat de resten in het ketelhuis van dat instituut zijn gecremeerd, zodat niets meer aan hem zou herinneren.²⁷

Bibliografie:

• Figes, Orlando (1996) A People’s Tragedy. The Russian Revolution 1891–1924. Jonathan Cape. ISBN0-224-04162-2.
• Massie, Robert K (2004) [originally in New York: Atheneum Books, 1967]. Nicholas and Alexandra: An Intimate Account of the Last of the Romanovs and the Fall of Imperial Russia(Common Reader Classic Bestseller ed.). United States: Tess Press. ISBN1-57912-433-X. OCLC62357914.
• Meiden, G.W. van der (1991) Raspoetin en de val van het Tsarenrijk. De Bataafsche Leeuw. ISBN9067072788.
• Moe, Ronald C. (2011) Prelude to the Revolution: The Murder of Rasputin. Aventine Press. ISBN1593307128.
• Nelipa, Margarita (2010) The Murder of Grigorii Rasputin. A Conspiracy That Brought Down the Russian Empire. Gilbert’s Books. ISBN978-0-9865310-1-9.
• Nelipa, Margarita (2017) Killing Rasputin. The Murder That Ended the Russian Empire
• Pares, Bernard (1939). The Fall of the Russian Monarchy. A Study of the Evidence. Jonathan Cape. London.
• Purichkevitch, Vladimir (1923) “Comment j’ai tué Raspoutine”. J. Povolozky & Cie.
• Rasputin, Maria (1934) My father.
• Smith, Douglas (2016) Rasputin. MacMillan, London.
• Spiridovich, Alexander (1935). Raspoutine (1863–1916). Payot, Paris.
• Yusupov, Felix (1952) Lost Splendor, Ch. XXIII “The Moika basement – The night of December 29”.
• Prins Joesoepov, (1929) De dood van Raspoetin.

Referenties: