Op zaterdag 30 december 1916, vroeg in de ochtend, werd Grigori Raspoetin in Sint-Petersburg vermoord door een kleine groep aristocratische samenzweerders rond prins Felix Joesoepov en grootvorst Dimitri Pavlovitsj. De moord vond plaats in het Moikapaleis in Sint Petersburg en verliep chaotisch: vergiftiging, meerdere schoten en een poging het lichaam te laten verdwijnen volgden elkaar in korte tijd op.
Al snel was de politie op de hoogte, en binnen enkele dagen raakte het keizerlijk hof diep verdeeld. Zowel de vader van Irina als de moeder van tsaar Nicolaas II verzochten hem het gerechtelijk onderzoek te stoppen. De daders werden zonder proces verbannen, het gerechtelijk onderzoek stilgelegd. Daarmee bleef de moord onbestraft, terwijl zij het politieke isolement van tsaar Nicolaas II en keizerin Alexandra verder vergrootte.
De gebeurtenissen rond Raspoetins dood en de directe nasleep werpen een scherp licht op de bestuurlijke ontwrichting van het laat-tsaristische regime in de laatste maanden vóór de Februarirevolutie. Deze pagina biedt een feitelijke reconstructie van de moord op Grigori Raspoetin en de onmiddellijke politieke nasleep, in een bredere context van elite-macht en gebrekkige controle.
Voorbereiding en misleiding
Joesoepov liep al sinds 1915 rond met het plan rond Raspoetin te vermoorden en de tsaritsa in een inrichting op te sluiten.1 2
Joesoepov, die Raspoetin in de voorafgaande zes weken meerdere malen had ontmoet voor vermeende genezende behandelingen, nodigde hem uit in het Moikapaleis. Daarbij wekte hij de indruk dat zijn echtgenote, prinses Irina, uit Koreiz zou zijn teruggekeerd en dat Raspoetin haar op een besloten feestje zou kunnen ontmoeten en dat zijn ouders – tegenstanders van Raspoetin – niet thuis waren. Irina had echter geweigerd mee te werken en bleef bij haar schoonouders op de Krim.3 Protopopov, de bevriende minister van Binnenlandse zaken raadde hem aan niet op de uitnodiging in te gaan.
Na middernacht begaf prins Felix zich samen met dokter Stanislaus de Lazovert naar Raspoetins woning. Op dit ongebruikelijke tijdstip maakte Joesoepov geen gebruik van de hoofdtrap, maar van een diensttrap in de binnenplaats. (Raspoetin werd overdag bewaakt door twee geheime diensten: die van het hof en het ministerie van Binnenlandse Zaken.) Na ongeveer een half uur keerden zij terug naar het recent gerenoveerde paleis. In het souterrain was de wijnkelder voorbereid voor de moord. Op de bovenetage wachtten de overige samenzweerders: grootvorst Dimitri Pavlovitsj, Vladimir Poerisjkevitsj, Lazovert en Soechotin. Zij deden alsof er een housewarming party gaande was.4
In zijn memoires schreef Joesoepov dat hij Raspoetin thee en petit fours aanbood die met een grote hoeveelheid kaliumcyanide waren vergiftigd. Hij speelde gitaar en zong zigeunerballades. Poerisjkevitsj, een geheelonthouder, noteerde dat hij het openen van wijnflessen hoorde. Lazovert verkondigde later dat hij een onschuldig middel had gebruikt om zich niet te compromiteren als arts. Raspoetins dochter verklaarde dat hij nooit zoetigheden at en de uitleg van Joesoepov ongeloofwaardig was.
Toen bleek dat Raspoetin niet aangedaan leek door het gif, ging Joesoepov naar boven en keerde terug met een Wembley-revolver. Hij schoot Raspoetin van dichtbij; de kogel drong de borst binnen, doorboorde maag en lever en verliet het lichaam aan de andere zijde5 Raspoetin viel op de grond.
Schoten, vlucht en dood
Na enige tijd kwam Raspoetin bij bewustzijn en probeerde te ontsnappen. Hij bereikte via een onbeveiligde deur de binnenplaats en strompelde naar de poort. Poerisjkevitsj werd door het lawaai gealarmeerd en rende naar buiten. Hij vuurde vier keer; drie schoten misten doel, één drong de rechter nier binnen en bleef in de wervelkolom steken.6 Raspoetin stortte neer in de sneeuw.7 Vervolgens plaatste Poerisjkevitsj zijn revolver op het voorhoofd en gaf hem een schop.
Het lichaam werd terug naar binnen gedragen. De samenzweerders besloten Raspoetins bezittingen te verbranden, n.b. in de vuurkist van een stoomtrein. Soechotin trok diens bontjas aan en vertrok samen met Dimitri Pavlovitsj en Lazovert in de auto van Poerisjkevitsj, om de indruk te wekken dat Raspoetin het paleis levend had verlaten.8
Twee politieagenten, die een snelle reeks schoten hadden gehoord en auto’s hadden zien komen en gaan, bespraken dit op de Pochtamtsky-brug. Eén van hen belde aan om de butler uitleg te vragen, maar is in eerste instantie weggestuurd.9 Twintig minuten later is man opnieuw ontboden. Poerisjkevitsj verklaarde trots dat hij Raspoetin had doodgeschoten en verzocht hem te zwijgen “in het belang van de tsaar”.10 De agent rapporteerde zijn bevindingen echter aan zijn superieuren.11
Joesoepov had inmiddels bedacht een van zijn honden dood te schieten, om de indruk te wekken dat het bloedsporen in de sneeuw daarmee te maken hadden.
De volgende ochtend waren de dochters van Raspoetin, de tsarina en Vyroubova in paniek; Raspoetin was nog steeds niet teruggekeerd. De verdenking viel al snel op Joesoepov en zijn medestanders. Uit een medische test bleek dat het bloed niet van een hond afkomstig kon zijn. Joesoepov schreef die middag een verontschuldigende brief aan de tsarina en verzocht om een onderhoud; Pavlovitsj en Joesoepov probeerde die avond te vluchten. Het onderzoek werd voortgezet toen een van Raspoetins laarsen en bloedsporen op de brug over de Kleine Neva werd gevonden. Duikers slaagden er de daarop volgende dag niet in het lichaam te vinden, dat inmiddels was afgedreven.
Pas op maandagochtend 19 december is Raspoetins lichaam aangetroffen nabij de oever, ongeveer 140 meter ten westen van de Petrovski-brug.12 Vervolgens is het lichaam overgebracht naar het nabijgelegen Chesmenski-weeshuis. Die avond verrichtte de forensisch arts Kosorotov een autopsie, waaruit bleek dat de onmiddellijke doodsoorzaak het laatste schot was, dat de frontale hersenkwab had getroffen.13 Het officiële autopsierapport, waaruit ook bleek dat hij veel cognac had gedronken, is tot op heden niet teruggevonden.14
Autopsie en vaststellingen
Bij het gerechtelijk onderzoek werd vastgesteld dat Raspoetin op drie plaatsen was beschoten: een schot door de maag in de lever, een schot langs de wervelkolom door de nieren en een schot in het voorhoofd. Daarnaast werden meerdere ernstige bloeduitstortingen geconstateerd; aan de rechterzijde van het lichaam werden botbreuken vastgesteld, toegeschreven aan de val van de brug. Er werd geen cyanide aangetroffen en evenmin water in de longen, waaruit werd afgeleid dat Raspoetin reeds was overleden voordat hij bij de brug in een wak werd geworpen.15
Op 21 december is Raspoetin begraven in het park van Tsarskoje Selo.16 De plechtigheid om 08.45 uur werd bijgewoond door het keizerlijk paar met hun dochters, de hofdame Vyrubova en een kleine kring vertrouwelingen. Of de dochters van Raspoetin ook aanwezig waren, is onduidelijk; hun moeder arriveerde pas een paar dagen later uit Siberië.
Zonder verhoor of proces stuurde de tsaar grootvorst Dimitri Pavlovitsj en Felix Joesoepov in ballingschap, waarmee hij voorkwam dat de moord op Raspoetin ooit aan een rechtbank werd voorgelegd of gefusilleerd, zoals Alexandra had geëist. Het politieonderzoek werd stopgezet; de overige samenzweerders bleven ongestraft.17
Daarmee bevond vrijwel de gehele keizerlijke familie zich buiten de hoofdstad of onder huisarrest. Tsaar Nicolaas II trad nauwelijks nog in het openbaar op, terwijl zijn vrouw zich steeds verder terugtrok. Het hof raakte politiek geïsoleerd, wat de bestuurlijke verlamming in de twee maanden vóór de Februarirevolutie verder versterkte. “De kogel, die aan Raspoetin een eind maakte, trof de heersende dynastie in het hart.”
Enkele dagen nadat de tsaar afstand van de kroon had gedaan, is het gerechtelijk onderzoek definitief gestaakt op bevel van Aleksandr Kerenski, inmiddels minister van Justitie in de Voorlopige Regering.18
Het stoffelijk overschot van Raspoetin is op 10 maart opgegraven en heimelijk in een pianokist naar de keizerlijke stallen vervoerd. De kist is de volgende dag de stad uitgebracht. Radzinsky schrijft dat de vrachtauto onderweg stuk ging of bleef steken in de sneeuw. De commandant besloot vervolgens het lijk ter plekke te verbranden;19 weliswaar in het bijzijn van een drietal politiek actieve studenten van het nabij gelegen Polytechnisch Instituut.20 Anderen vermoeden dat de resten van het stoffelijk overschot in het ketelhuis van dat instituut zijn gecremeerd, zodat niets meer aan hem zou herinneren.
Referenties:
- Prins Joesoepov, (1929) De dood van Raspoetin, p. 57. ↩
- Figes, O. (1996) A Peoples Tragedy. The Russian Revolution 1891-1924, p. 289; Spiridovitch, A. (1935) Raspoutine (1863-1916), p. 359; Meiden, G.W. (1991) Raspoetin en de val van het Tsarenrijk, p. 73. ↩
- Douglas Smith (2016) Rasputin, p. 303 ↩
- Smith, p. 304 ↩
- Smith, p. 311 ↩
- Smith, p. 318 ↩
- Smith, p. 319 ↩
- Smith, p. 324-325 ↩
- Smith, p. 329 ↩
- Smith, p. 330-336 ↩
- Smith, p. 324 ↩
- Smith, p. 344-345 ↩
- Smith, p. 338, 346 ↩
- Smith, p. 347-348 ↩
- Smith, p. 166-167 ↩
- Smith, p. 169, 350, 351 ↩
- Smith, p. 354-359 ↩
- Smith, p. 168 ↩
- O. Figes, p. 291; E. Radzinsky, p. 493 ↩
- Spiridovitch, A. (1935) Raspoutine (1863-1916), p. 421. ↩
